Alveolus, dişlerin yer aldığı çene kemiği bölümüdür. Dudak damak yarığı olan bazı çocuklarda, dişlerin bulunduğu bu kemik bölgede de bir açıklık olur. Bu durum “alveolar yarık” olarak adlandırılır. Alveolar yarığa bazen ağız ile burun arasında delik şeklinde bir açıklık, yani oronazal fistül eşlik edebilir.
Alveolar yarık greftlemenin amacı nedir?
Alveolar yarık greftleme, açıklık bölgesini kemikle doldurmayı hedefler. Temel amaçlar şunlardır:
- Yarık bölgesine komşu dişlerin sağlıklı şekilde sürmesine ve doğru konumlanmasına zemin hazırlamak
- Dişleri taşıyan kemik desteğini güçlendirmek, diş eti ve periodontal sağlığı korumak
- Varsa oronazal fistülü kapatmaya yardımcı olmak, ağızdan buruna yiyecek-sıvı kaçışını azaltmak
- Üst çenedeki segmentleri stabilize etmek ve burun kanadı tabanına (alar base) destek katkısı sağlamak
- İlerideki ortodontik tedavileri ve gerekirse protetik planlamayı daha öngörülebilir hale getirmek
Ne zaman yapılır, yaş mı diş gelişimi mi önemli?
Alveolar yarık greftlemede zamanlama “takvim yaşı”ndan çok “diş gelişimi” ile belirlenir. Sık kullanılan yaklaşım, operasyonun çoğu çocukta 8 ila 10 yaş civarında planlanmasıdır, ancak karar; röntgenlerle diş kök gelişimi ve sürme zamanına göre netleştirilir.
Birçok ekip, greftlemenin yarık bölgesine komşu kalıcı dişlerin sürmesinden önce yapılmasını hedefler. ACPA Parameters of Care, alveolar kemik greftinin zamanlamasının diş gelişimi evresine göre ve ortodontistin görüşüyle belirlenmesi gerektiğini, ayrıca komşu kalıcı kanin sürmesinden sonra greftlemenin yetersiz kemik desteği ve diş sağkalımı açısından daha olumsuz sonuçlarla ilişkili olabileceğini vurgular.
Bilimsel literatürde de, greftin optimal zamanlamasının sıklıkla 8 ila 12 yaş aralığında, komşu kanin dişin sürmesinden önce veya hemen yakın dönemde planlandığını belirten veriler bulunur.
Ameliyat öncesi hazırlık: Ortodonti neden bu kadar önemli?
Alveolar greft başarısını etkileyen kritik noktalardan biri, cerrahi alana erişim ve dişlerin konumudur. Bu yüzden bazı çocuklarda ameliyat öncesi ortodontik hazırlık gerekir. Great Ormond Street Hospital (GOSH) bilgilendirmesinde, bazı çocuklarda 6 ay ila 1 yıl sürebilen ortodontik tedavinin operasyonu kolaylaştırmak ve yarık bölgesinin şeklini düzeltmek amacıyla yapılabildiği belirtilir.
ACPA Parameters of Care da, ortodontistin greft öncesi kayıtlar alması, röntgenlerle zamanlamayı planlaması, gerekirse üst çene genişletme gibi hazırlıkların cerrahla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini söyler.
Ameliyat nasıl yapılır?
Ameliyat genel anestezi altında yapılır ve temel olarak iki bölgeyi kapsar:
- Greftin alınması (donör alan)
En yaygın kullanılan kaynak, kalça kemiğinin ön kısmıdır (anterior iliak krest). GOSH kaynağında kemik greftin sıklıkla kalçadan alındığı, küçük bir kesi ile kemik alınıp bölgenin eriyen dikişlerle kapatıldığı anlatılır. - Alveolar yarık bölgesinin onarımı (alıcı alan)
Diş etinden kesi ile yarık bölgesi ortaya konur, alınan kemik bu boşluğa yerleştirilir. Varsa fistül kapatılır, diş eti dokusu greftin üstünü su geçirmez şekilde örtecek biçimde kapatılır.
Bazı bilateral olgularda (iki taraflı alveolar yarık) tek seansta iki tarafa birden işlem yapılması yerine, iki ayrı operasyonun birkaç ay arayla planlanması gerekebilir.
Ameliyat Sonrası Hastanede Kalış ve İlk Günler
GOSH kaynağına göre birçok çocuk bir gece yatış sonrası taburcu olabilir. İlk günlerde ağızda ağrı, şişlik ve kalça bölgesinde hassasiyet beklenebilir. Kalça bölgesinden kemik alındığı için birkaç gün yürürken rahatsızlık veya hafif aksama görülebilir.
Beslenme ve Ağız Bakımı: Greftin tutması için en kritik bölüm
İlk 2 hafta için yumuşak diyet önerisi sık kullanılan bir yaklaşımdır. Keskin, sert, kırıntılı gıdalar (cips, kuruyemiş gibi) yara hattını travmatize edebileceği için kaçınılır.
Ağız hijyeni özellikle önemlidir. GOSH, ağız ve dişler yeterince temiz tutulmazsa greftin başarısız olabileceğini, bu nedenle düzenli fırçalama ve verilen antiseptik gargaranın kullanımını vurgular.
En sık hatalar:
- Sert gıda, kaşık veya travma ile dikiş hattını zorlamak
- Yetersiz ağız hijyeni
- Kontrolleri aksatmak
Antibiyotik ve ağrı kontrolü
Bazı merkezlerde operasyon sonrası enfeksiyon riskini azaltmak için antibiyotik planlanır. GOSH bilgilendirmesinde antibiyotik kürünün ameliyat sonrası verilebildiği belirtilir. Ağrı kontrolünde düzenli aralıklarla basit ağrı kesicilerle yönetim hedeflenir.
Başarıyı etkileyen faktörler: Neden zamanlama ve hijyen bu kadar vurgulanıyor?
Yakın tarihli bir sistematik derleme, greft başarısızlığı ile ilişkili risk faktörleri arasında daha ileri yaşta greftleme, kötü ağız hijyeni ve yarık komşuluğundaki lateral ya da kanin dişin sürmüş olması gibi değişkenlerin öne çıktığını raporlar.
Yani pratikte şu hedeflenir:
Diş sürme zamanına göre doğru planlama
Greft öncesi ve sonrası çok iyi ağız hijyeni
Ortopedik hazırlığı doğru yapmak ve takip disiplinini korumak
Greft sonrası ortodonti ne zaman başlar?
Greftin radyografik değerlendirmesi sonrasında ortodontik planlama yapılır. ACPA Parameters of Care, greft sonrası görüntüleme ile sonuçların değerlendirilmesini, yeterli kemik desteği görüldükten sonra ortodonti başlatılması veya sürdürülmesini önerir.
GOSH, greft sonrası yaklaşık 6 ay civarında röntgenle başarı değerlendirmesi yapıldığını ve ortodontik tedavinin zamanlamasının buna göre planlandığını belirtir.
Olası komplikasyonlar nelerdir?
Genel olarak düşük oranlarda görülse de, ailelerin bilmesi gereken başlıklar şunlardır:
- Enfeksiyon
- Greftin kısmen tutmaması veya tamamen başarısız olması, tekrar greft ihtiyacı
- Fistülün yeniden açılması
- Ağız içi dikiş hattında açılma
- Kalça bölgesinde geçici yürüyüş etkilenmesi, uyuşma veya iz ile ilgili sorunlar
GOSH, greftin başarısız olma ihtimalinin olduğunu ve bazen tekrarlanması gerekebileceğini belirtir. Ayrıca kalçadan kemik alımında uyluğun yan tarafındaki hissi taşıyan sinirle ilgili geçici etkilenme riskinin düşük olduğunu ifade eder. Pediatrik serilerde iliak krest donör alan morbiditesinin düşük bildirilmiş olduğu güncel yayınlar da vardır.
Konuşmaya etkisi olur mu?
Alveolar yarık greftleme, özellikle oronazal fistülün kapanmasına yardımcı olduğunda burundan hava kaçışı ve nazal kaçak ile ilişkili bazı konuşma parametrelerinde iyileşme sağlayabilir. Fistül kapanmasının bazı hastalarda nazalite ve nazal emisyonu azaltabildiğini bildiren çalışmalar mevcuttur.
Burada önemli nokta şu: Konuşma tedavisi gereksinimi, eşlik eden damak fonksiyonu ve velofaringeal yeterlilik gibi faktörlere bağlıdır. Alveolar greft, konuşma yönetimindeki bütün resmin bir parçasıdır.
Ne zaman gecikmeden değerlendirme gerekir?
Aşağıdaki durumlarda kontrol geciktirilmemelidir:
- Artan veya durmayan kanama
- Yüksek ateş, kötüleşen genel durum
- Ağızda kötü kokulu akıntı, belirgin kızarıklık ve artan şişlik
- Dikiş hattında açılma şüphesi veya greft alanının görünür hale gelmesi
- Çocuğun yeterince beslenememesi, sıvı alamaması
- Kalça bölgesinde hızla artan şişlik, şiddetli ağrı veya yürümede belirgin kötüleşme
TOBB ETÜ Hastanesi’nde süreç nasıl planlanır?
Alveolar yarık greftleme, ekip koordinasyonu ile en iyi sonucu verir. Pratik akış şu şekilde kurgulanabilir:
- İlk değerlendirme: Ağız, diş ve çene cerrahisi ile muayene, yarığın tipi ve eşlik eden fistül değerlendirmesi
- Görüntüleme: Panoramik film ve gerekli olgularda üç boyutlu değerlendirme ile diş gelişiminin ve yarık hacminin ölçülmesi
- Ortodonti planı: Greft öncesi genişletme veya sınırlı diş hareketi gereksiniminin belirlenmesi, zamanlamanın netleştirilmesi
- Ameliyat hazırlığı: Anestezi değerlendirmesi, ağız hijyeni eğitimi, gerekiyorsa diş taşı temizliği ve hijyen desteği
- Operasyon: Greftin alınması ve alveolar yarığın kapatılması
- Erken dönem takip: Yumuşak diyet, ağız bakımı, aktivite kısıtları ve kontrol randevuları
- Orta ve uzun dönem takip: Röntgenle greftin değerlendirilmesi, ortodontinin başlatılması veya sürdürülmesi, büyüme ve diş sürmesinin izlenmesi
Sık Sorulan Sorular
Alveolar yarık greftleme kaç yaşında yapılır?
Çoğu çocukta 8 ila 10 yaş aralığında planlanır, ancak asıl belirleyici diş gelişimidir, bu nedenle röntgenlerle zamanlama netleştirilir.
Kemik nereden alınır?
En sık kalça kemiğinin ön kısmından (anterior iliak krest) alınır.
Greft tutmazsa ne olur?
Kısmi tutmama veya başarısızlık durumunda, ekip yeniden değerlendirme yapar. Bazı olgularda tekrar greftleme gerekebilir.
Konuşma düzelir mi?
Eşlik eden fistül kapanmasıyla bazı konuşma parametrelerinde iyileşme görülebilir. Konuşma gelişimi ayrıca damak fonksiyonu ve konuşma terapisi ile birlikte değerlendirilir.
Bilgilendirme Notu: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Alveolar yarığın tipi, diş gelişimi, ortodontik ihtiyaçlar ve cerrahi plan kişiye özel değerlendirme ile belirlenir.
